Trước khi có những quả bóng da bán sẵn ngoài chợ, trẻ con làng quê Việt Nam vẫn có đủ cách để chơi “trò chơi với quả bóng”. Quả bóng có thể là một trái bưởi non, một nắm rơm buộc chặt, một quả còn khâu bằng vải hay một chiếc cầu lông gà. Bài viết này điểm lại những trò chơi dân gian gắn với quả bóng tự làm, cách chơi, và vì sao chúng vẫn đáng để dạy lại cho trẻ hôm nay.
Đá bóng bưởi, bóng rơm ngoài sân đình
Ở nhiều vùng quê, mùa bưởi rụng quả non là mùa của những trận “đá bóng bưởi”. Trẻ nhặt trái bưởi nhỏ, phơi cho vỏ dai lại rồi đem ra bãi đất trống hay sân đình. Hai viên gạch đặt cách nhau vài bước chân là thành khung thành. Không có trọng tài, không có đồng hồ, trận đấu kết thúc khi trời tối hoặc khi người lớn gọi về ăn cơm.
Khi không có bưởi, bọn trẻ lấy rơm khô cuộn tròn rồi buộc chặt bằng lạt tre hoặc dây chuối. Bóng rơm nhẹ, nảy kém, nên phải chuyền ngắn và giữ bóng sát chân. Nhiều người lớn lên kể rằng chính những trận bóng rơm đã dạy họ kỹ thuật dẫn bóng đầu tiên.
Ném còn, trò chơi của hội xuân
Ném còn là trò chơi quen thuộc trong các lễ hội đầu năm ở vùng núi phía Bắc, đặc biệt của đồng bào Tày, Nùng, Thái, Mường. Quả còn được khâu bằng vải nhiều màu, bên trong nhồi hạt thóc hoặc cát, có tua vải dài phía sau. Người chơi cầm tua, quay vài vòng rồi ném quả còn qua một vòng tròn treo trên đỉnh cây nêu cao.
Ném còn đòi hỏi tay khéo và mắt tinh. Trong không khí lễ hội, đây còn là dịp để trai gái các bản làm quen. Quả còn được ném qua lại giữa hai bên như một lời chào.
Đá cầu, “bóng” bằng lông gà
Quả cầu truyền thống được làm từ vài chiếc lông gà cắm vào đế bằng đồng xu xếp chồng, lõi cao su hoặc giấy cuộn. Trò chơi không cần sân rộng: một góc sân, một khoảng vỉa hè là đủ. Người chơi tâng cầu bằng má trong bàn chân, đùi, mu bàn chân, và đá chuyền cho nhau theo vòng tròn.
Từ trò chơi dân gian, đá cầu đã trở thành môn thể thao có luật, sân và lưới riêng. Nhưng ở trường học và trong khu phố, trẻ vẫn chơi theo kiểu xưa: đứng thành vòng, ai làm rơi cầu thì ra ngoài.
Chơi chuyền, quả bóng nhỏ trong tay các bé gái
Chơi chuyền dùng một quả nhỏ (quả cà, quả bóng cao su con) và một bó que tre. Người chơi tung quả lên, nhặt que theo từng “bậc” rồi bắt lại trước khi quả chạm đất, vừa chơi vừa đọc những câu đồng dao chơi chuyền quen thuộc. Trò chơi rèn sự nhanh tay và khả năng phối hợp tay với mắt cho trẻ nhỏ.
Từ quả bóng bưởi đến những trận cầu lớn
Nhiều đứa trẻ từng đá bóng bưởi ngoài sân đình nay vẫn giữ thói quen thức khuya xem bóng đá. Có người tự ghi lịch thi đấu, xem tỷ lệ trước trận trên các trang như evertimer.io rồi rủ bạn cũ cùng bàn tán. Khác ở chỗ quả bóng nay là bóng da chuẩn thi đấu và sân cỏ hiện ra trên màn hình, còn niềm vui chung quanh một quả bóng thì vẫn như ngày xưa.
Điều đáng tiếc là trẻ em thành phố hôm nay ít có bãi đất trống để tự làm bóng và tự đặt luật như thế. Một buổi cuối tuần cho trẻ thử bện bóng rơm, khâu quả còn hay làm quả cầu lông gà là một bài học thủ công và vận động rất đáng giá.
Gợi ý tổ chức cho trẻ ở trường mầm non, tiểu học
- Làm bóng trước khi chơi: cho trẻ tự cuộn bóng bằng giấy báo và băng dính thay cho rơm. An toàn hơn mà vẫn giữ tinh thần “tự làm đồ chơi”.
- Sân nhỏ, đội nhỏ: 3–4 trẻ một đội để mỗi em đều được chạm bóng nhiều lần.
- Ném còn phiên bản sân trường: thay cây nêu bằng vòng hula hoop treo trên khung bóng rổ, quả còn bằng túi vải nhồi đậu xanh.
- Đồng dao đi kèm: dạy trẻ một bài đồng dao trước mỗi trò để giữ lại phần “dân gian” của trò chơi.
Quả bóng có lẽ là món đồ chơi lâu đời và phổ biến nhất của trẻ con ở mọi nơi. Ở Việt Nam, quả bóng ấy từng là trái bưởi, nắm rơm hay quả còn hội xuân. Giữ lại cách chơi xưa cũng là giữ lại một phần tuổi thơ của nhiều thế hệ.
