Bài Lá Ngày Tết: Tiến Lên, Phỏm, Sâm Lốc Và Chuyện Lên Điện Thoại

Bài Lá Ngày Tết

Chiều mùng hai Tết, ở nhiều nhà dưới quê, sau bữa cơm người ta dọn mâm, lau khô cái chiếu cói rồi trải ra giữa nhà. Ai đó lục trong ngăn tủ ra bộ bài đã sờn góc, xào lạch xạch. Tụi nhỏ ngồi vòng ngoài coi, người lớn ngồi vòng trong đánh, còn bà thì vừa nhai trầu vừa nhắc “đánh vui thôi nghe”. Cảnh đó chắc nhiều người còn nhớ.

Bài lá không phải trò chơi dân gian theo nghĩa hẹp như ô ăn quan hay nhảy dây, vì bộ bài Tây vốn từ nơi khác đến. Nhưng cách người Việt chơi, cách đặt luật, cách chọc ghẹo nhau quanh chiếu bài thì đã thành một phần của ngày Tết và những buổi họp mặt ở làng quê. Bài này điểm lại năm trò quen nhất, luật cơ bản, phép lịch sự khi ngồi chiếu, và chuyện những trò ấy giờ đã nằm gọn trong điện thoại.

Vì sao bài lá gắn với Tết và những buổi họp làng

Ngày thường ai cũng bận. Đến Tết, con cháu đi làm ăn xa mới về đủ, nhà nào cũng có khách ra vào suốt mấy ngày. Cần một thứ giữ chân mọi người ngồi lại với nhau, không tốn kém, không cần sân bãi. Một bộ bài năm mươi hai lá đáp ứng đủ: bốn người là thành một chiếu, thiếu người thì đổi trò.

Ở nhiều vùng, chiếu bài còn xuất hiện trong đám giỗ, đám cưới, những đêm thức canh nồi bánh chưng. Người lớn tuổi coi đó là dịp hàn huyên hơn là chuyện thắng thua. Trong lúc chia bài, chuyện mùa màng, chuyện đứa cháu thi đại học, chuyện cái ao sau nhà đều được kể. Ván bài chỉ là cái cớ.

Ông bà ta cũng luôn dặn chừng mực. Tết là lúc chơi cho vui, qua rằm tháng Giêng thì cất bộ bài lên nóc tủ, quay về việc đồng áng. Tinh thần chơi có điểm dừng ấy đáng giữ đến giờ.

Bài Lá Ngày Tết

Chiếu bài hôm nay: nửa trên chiếu, nửa trên điện thoại

Bây giờ con cháu ở xa, có năm không về kịp. Muốn đánh vài ván tiến lên với nhau, nhiều người mở điện thoại. Các ứng dụng game bài đã đưa gần đủ những trò quen thuộc lên màn hình, luật chơi viết bằng tiếng Việt, có nơi chia riêng từng sảnh cho bài lá, slot và mini game.

Một ví dụ hay được nhắc là Sunwin, một cổng game bài đổi thưởng có ứng dụng cho cả Android lẫn iOS. Sảnh game bài ở đây có tiến lên miền Nam, sâm lốc, phỏm, xì dách, mậu binh, cùng poker, liêng, xì tố. Giao diện tông vàng nâu, các trò đều được Việt hóa nên người lớn tuổi nhìn vào cũng đoán được luật. Có một điều cần nói rõ: game đổi thưởng chỉ dành cho người từ đủ 18 tuổi, có thể làm mất tiền thật, nên nếu chơi thì đặt sẵn một khoản giải trí nhỏ cố định và giới hạn thời gian, hết là dừng. Đó cũng chính là lời các bà các mẹ vẫn dặn bên chiếu bài ngày xưa, chỉ là đổi bối cảnh.

Năm trò bài lá quen thuộc và luật cơ bản

Tiến lên miền Nam

Mỗi người mười ba lá, ai đánh hết bài trước thì thắng. Có thể đánh lá lẻ, đôi, sám cô, sảnh. Lá hai, quen gọi là heo, là lá lớn nhất, và có thể bị chặt bằng tứ quý hoặc ba đôi thông. Khoảnh khắc chặt heo luôn làm chiếu bài rộn lên nhiều tiếng la nhất.

Phỏm, hay tá lả

Người miền Bắc chuộng phỏm. Mỗi người chín lá, người đánh đầu cầm mười lá. Mục tiêu là ghép thành phỏm, tức ba lá cùng số hoặc ba lá liên tiếp cùng chất, rồi hạ bài. Ai có bài tròn trước khi hết lượt thì ù. Trò này cần nhớ bài và để ý người ngồi trước mình đánh gì, nên các cụ hay bảo phỏm luyện trí nhớ.

Sâm lốc

Mỗi người mười lá, đánh gần giống tiến lên nhưng không xét chất. Điểm riêng là báo sâm: ai tự tin đánh hết bài mà không bị chặn thì tuyên bố trước. Báo sâm thành thì ăn lớn, hụt thì bị phạt nặng. Cái liều ấy làm sâm lốc luôn có chuyện để kể lại sau Tết.

Xì dách

Trò của những buổi đông người. Mỗi người hai lá, có thể rút thêm, mục tiêu là cộng điểm gần hai mươi mốt nhất mà không vượt. Vượt thì quắc. Hai lá xì là xì bàn, một lá xì với một lá mười hoặc lá hình là xì dách. Rút đủ năm lá mà chưa quá hai mươi mốt thì được ngũ linh.

Mậu binh

Mỗi người mười ba lá, tự xếp thành ba chi: chi đầu năm lá, chi giữa năm lá, chi cuối ba lá. Chi đầu phải mạnh hơn chi giữa, chi giữa phải mạnh hơn chi cuối, xếp ngược là binh lủng. Mậu binh ít ồn hơn tiến lên, ai cũng cúi đầu tính toán, nhìn rất buồn cười.

Phép lịch sự ngầm quanh chiếu bài

  • Người lớn ngồi trước, chia bài trước. Ở nhiều nhà, ông hoặc bác cả xào và chia ván đầu.
  • Không nhìn bài người khác. Người ngồi coi phía sau cũng không được nhắc bài, kể cả con cháu.
  • Thắng không khoe, thua không cáu. Ai đập bàn, hất bài thì lần sau ít được mời.
  • Trẻ con chơi bằng hạt dưa, kẹo, hoặc chỉ tính điểm. Nhiều nhà giữ lệ này đến tận bây giờ.
  • Biết lúc đứng dậy. Đến giờ cúng, giờ cơm, có khách tới chúc Tết thì dừng ván.

Những luật không thành văn này quan trọng không kém luật chơi. Nhờ chúng mà chiếu bài ngày Tết giữ được không khí họ hàng thay vì thành chuyện ăn thua.

Chơi trên chiếu và chơi trên màn hình khác nhau ở đâu

Chơi trên điện thoại tiện, nhưng mất vài thứ. Không còn tiếng xào bài, không còn cảnh ông chú đập lá heo xuống chiếu kèm câu “chặt nè”. Không ai ngồi cạnh rót trà, bóc hạt dưa. Ván bài trên Sunwin hay bất kỳ ứng dụng nào cũng trôi nhanh hơn, ít khoảng nghỉ hơn, nên dễ ngồi lâu mà không nhận ra.

Ngược lại, ứng dụng giúp người trẻ học luật nhanh. Có đứa nhỏ tập tiến lên trên điện thoại vài hôm, Tết về ngồi chiếu thật đã biết chặt heo, đánh ba đôi thông, còn quay sang chỉ ông nội cách xếp mậu binh cho khỏi lủng.

Nếu nhà bạn có thói quen chơi bài trên điện thoại, vài cách giữ cho vui:

  • Ưu tiên chơi trực tiếp khi cả nhà ngồi chung, để điện thoại cho lúc xa nhau.
  • Đặt giờ trên máy, chuông reo là nghỉ.
  • Không để trẻ em cầm máy có cài ứng dụng đổi thưởng.
  • Coi khoản chi giải trí như tiền mua vé xem phim, đã tiêu là xong, không gỡ.

Giữ lại cái hồn của chiếu bài ngày Tết

Tiến lên, phỏm, sâm lốc, xì dách hay mậu binh rồi sẽ còn được chơi tiếp, trên chiếu hay trên màn hình. Thứ dễ mất hơn là không khí: ông bà ngồi đầu chiếu, con cháu ngồi vòng ngoài, tiếng cười khi ai đó báo sâm hụt. Tết này, nếu có dịp, thử cất điện thoại vào túi, trải chiếu ra giữa nhà và chia một ván bằng bộ bài giấy. Trò chơi vẫn vậy, nhưng người ngồi cùng thì không phải năm nào cũng đủ.